پیوندها درباره سایت ارتباط با ما
   
دوشنبه 20 آذر 1396

           
تاریخ : 21/مرداد/1395 - 19:45 کد خبر : 81436

تجلی قرآن در خطبه امامت امام رضا (ع)

بسیج پرس - مروری بر خطبه معروف امام رضا (ع) دربارۀ امامت، گواه این واقعیت است که خطبه مذکور با تعابیر و مفاهیم والای قرآن، پیوندی عمیق دارد و امام (ع) برای بیان ابعاد و زوایای گوناگون امامت، از واژگان، تعابیر و مفاهیم قرآنی به صورت گسترده استفاده کردند.


تجلی قرآن در خطبه امامت امام رضا (ع)

به گزارش بسیج پرس؛ حسین افسردیر: بهره‎گیری و تأثیرپذیری معصومان (ع) از قرآن با انگیزه‎هایی چون تبرک و تمین، تحمید، تهلیل و تسبیح خداوند، تبیین، تفسیر و توضیح آیات قرآن، تعلیل و توجیه سخن خود؛ تحریض و تحذیر مخاطب؛ جری و تطبیق؛ تزیین و تجمیل؛ استدلال و احتجاج و ... صورت می‎گیرد. (اقتباس گونه‎ای از تجلی آیات قرآن در نیایش معصومان، ص9). امام رضا(ع) در خطبه امامت در موارد فراوانی ـ به طور صریح و غیر صریح ـ به آیات زیادی از قرآن استشهاد و استناد کرده‎اند که در ادامه به ذکر برخی از آنها پرداخته می‎شود.

جایگاه امامت

در فراز ابتدایی این خطبه حضرت درباره جایگاه و ارزش امامت می‎فرماید: «...إِنَّ الْإِمَامَةَ أَجَلُّ قَدْراً وَ أَعْظَمُ شَأْنا...»؛ یعنی مقولۀ امامت‎دارای ارزشی بلند و شأنی رفیع است. حضرت در این فقره به داستان حضرت ابراهیم اشاره کرده و با اشاره به آیۀ (لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمینَ)، بیان می‎‎‎دارند که امامت به ظالمان نمی‎رسد و با اشاره به آیۀ ﴿ وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنا صالِحینَ﴾ (الانبیاء/ 72)، از لزوم صالح بودن امام خبر می‎دهند.

نصب الهی امام

امام رضا (ع) در فرازی از خطبه می‎‎فرماید : «رَغِبُوا عَنِ اخْتِیَارِ اللَّهِ وَ اخْتِیَارِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ أَهْلِ بَیْتِهِ إِلَى اخْتِیَارِهِمْ وَ الْقُرْآنُ یُنَادِیهِمْ»، مردم از انتخاب خدا، رسول(ص) و اهل‎بیت پیامبر(ص) رویگردان شده و به انتخاب خودشان تمایل پیدا کردند، در حالیکه قرآن آنان را فرا می‎‎خواند.(عیون أخبارالرضا‏، ج‏1، ص216). امام (ع) در اینجا به آیات متعددی از قرآن اشاره می‎کنند که در آن بر عمل به دستور خدا و پیامبر(ص) تأکید شده است که از جملۀ آن آیات در ذیل آمده است:
الف: ﴿ وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالى‏ عَمَّا یُشْرِکُونَ﴾، و پروردگارت آنچه را بخواهد می‎آفریند و [آنچه را بخواهد] بر مى‏‎گزیند، براى آنان [در برابر اراده او در قلمرو تکوین و تشریع‏] اختیارى نیست منزّه است خدا و برتر است از آنچه براى او شریک مى‏‎گیرند. (قصص/68)

ب: ﴿ وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبیناً﴾، و هیچ مرد و زن مؤمنى را نرسد هنگامى که خدا و پیامبرش کارى را حکم کنند براى آنان در کار خودشان اختیار باشد و هرکس خدا و پیامبرش را نافرمانى کند یقیناً به صورتى آشکار گمراه شده است. (الاحزاب/36)

نکوهش غاصبان خلافت
در فراز پایانی این خطبه حضرت به نکوهش خداوند دربارۀ غاصبان خلافت و تجاوز از حق و کنار گذاشتن انتخاب الهی توسط ایشان را یادآور می‎‎شود و می‎‎فرماید: «...فَذَمَّهُمُ اللَّهُ وَ مَقَّتَهُمْ وَ أَتْعَسَهُم‏...»، «... خداوند آنها را نکوهش کرد، دشمن داشت و تباهى داد...». حضرت در اینجا و در اهمیت این امر به چند آیه قرآن از جمله آیات50 سورۀ مبارکۀ قصص،  آیۀ8 سورۀ محمد(ص) و آیۀ35 سورۀ غافر، که این رفتار قرآنی امام رضا (ع) در هر مسئله‎ای درسی عظیم برای پیروان آن حضرت است تا ما نیز با الگوبرداری از سیرۀ عملی و رفتاری آنان، قرآنی رفتار کنیم که این به رضای خود نیز بسیار نزدیک است.

اوصاف امام

امام رضا (ع) در فرازی دیگر از این خطبه می‎فرمایند: «فَهُوَ مَعْصُومٌ مُؤَیَّدٌ مُوَفَّقٌ مُسَدَّدٌ قَدْ أَمِنَ مِنَ الْخَطَایَا وَ الزَّلَلِ وَ الْعِثَارِ ...»، ایشان این چنین صفات و امتیازات خاص امام را یاد آور می‎شوند و پس از آن در مقام تعلیل، آیۀ4 سوره جمعه را اقتباس می‎کنند تا مبرهن سازند که علت این امتیازات، «بخشش و کرم الهی» است، ﴿ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیمِ﴾، پس او (امام) معصوم، تایید شده با توفیق الهی و عاری از هرگونه ‎عیب و نقصی هستند، «و این فضل خداست که به هر کس بخواهد مى‎‏دهد و خداوند داراى فضلى بزرگ است.

سرانجام منحرفان از امامت

حضرت در فرازی از این خطبه به ترسیم سرانجام کسانی که برای خود پیشوایی غیر معصوم و غیر الهی برگزیدند و نیز به نفرین آنان که با انحراف در مسیر امامت، معضل زشت و ناپسندی را در جامعه ایجاد کردند، می‎پردازد و این چنین می‎فرماید: «...مَنَّتْهُمُ الْأَبَاطِیلَ‏ فَارْتَقَوْا مُرْتَقًى صَعْباً دَحْضاً تَزِلُّ عَنْهُ إِلَى الْحَضِیضِ أَقْدَامُهُمْ رَامُوا إِقَامَةَ الْإِمَامِ بِعُقُولٍ حَائِرَةٍ بَائِرَةٍ نَاقِصَةٍ وَ آرَاءٍ مُضِلَّةٍ فَلَمْ یَزْدَادُوا مِنْهُ إِلَّا بُعْداً»؛ «آرزوی بیهوده می‎برند و به گردنه بلند و لغزاننده‎‏اى گام نهاده‎اند که آنها را به زیر پرتاب می‎کند، می‎خواهند با عقل نارساى خود و به رأى گمراه‏کنندۀ خود امامى برگزینند، بنابراین جز دورى از راه حق چیزی نصیبشان نمی‎شود...».

در این فراز با اقتباس از آیات قرآن که مبتنی بر سیاق نفرین و نکوهش است، نوعی تطبیق میان منحرفان در مسیر ولایت و امامت با منصرفان و چشم پوشان از حقیقت در کلام خداوند که به نوعی دارای ویژگی مشترک‎اند، انجام شده است که از جمله آیات آن در ذیل آمده است:

الف) ﴿ ... قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى یُؤْفَکُونَ﴾ (التوبه/30)، خدا آنان را بکشد؛ چگونه [از حق‏] بازگردانده می‎‏شوند؟

ب) ﴿ ... قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعیداً﴾ (النساء/ 167)؛ بی‎تردید به گمراهى دور و درازى دچار شده‎‏اند.

ایشان در جایی دیگر تشبیهی از ماجرای سقفه ارائه می‌‎‎کنند و می‎فرمایند: «تَعَدَّوْا وَ بَیْتِ اللَّهِ الْحَقَّ وَ نَبَذُوا»، قسم به خانه خدا که از حقّ تجاوز کرده‏اند. امام رضا (ع) در قالب نکوهش و سرزنش با اقتباس از سه آیۀ قرآن، گروهی که ماجرای سقیفه و فاجعه غصب خلافت را به وجود آوردند را به یهودیانی که همواره به تکذیب پیامبر می‎پرداختند، تشبیه کرده‎اند و به آیات ﴿ کِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ کَأَنَّهُمْ لا یَعْلَمُونَ﴾، (البقره/ 101)، ﴿ هُدىً وَ شِفاءٌ بَعیدٍ﴾، (فصلت/44) ﴿ وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ﴾ (القمر/3) نیز اشاره داشتند. قسم به خانۀ خدا که از حقّ تجاوز کرده‎‏اند، و کتاب خدا را به پشت سر انداخته‎‏اند و گویا هیچ نمى‏‏دانند!» در کتاب خدا، «شفا و هدایت» است، این در حالی است که آنان آن را کنار گذارده و از هواى نفس خود پیروى کرده‎‏اند، لذا خداوند آنان را نکوهش کرده و مورد نفرت و غضب قرار داده و سپس هلاک کرده است.

همسویی امامت با نبوت

امام رضا (ع) در فرازی از این خطبه می‎فرمایند :«وَ یَدْعُو إِلَى سَبِیلِ رَبِّهِ‏ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ»، و با حکمت، پند نیکو و برهان رسا مردمان را به راه پروردگار مى‎‏خواند، این فراز، اقتباسی از آیۀ ﴿ ادْعُ إِلى‏ سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ﴾ (النحل/125) است که ناظر به چگونگی انجام مأموریت پیامبر (ص) است. امام رضا (ع) در اینجا با تغییرات ساختاری (تبدیل فعل امر به غایب) با انگیزۀ جرح و تطبیق، این نکته را بیان می‎دارند که ائمه معصومین (ع) مانند رسول خدا با گفتار حکیمانه و مواعظ و نصایح متقن و روشن، خلق خدا را به سوی حق رهنمون می‎سازند.

امام رضا (ع) در فراز دیگری، امام را به چراغی فروزان و ستاره‎ای راهنما تشبیه می‎کنند و می‎فرمایند «الْإِمَامُ … وَ السِّرَاجُ الزَّاهِرُ … وَ النَّجْمُ الْهَادِی فِی غَیَاهِبِ الدُّجَى»، «امام، چراغ درخشان و ستارۀ راهنما در دل تاریکیها است. قرآن کریم نیز از پیامبر اکرم (ص) به عنوان «سراج منیر» تعبیر می‎کند: ﴿ وَ داعِیاً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنیراً﴾، (الاحزاب/ 46)؛ «و تو را دعوت کننده به سوى خدا به فرمان او و چراغى فروزان [براى هدایت جهانیان‏] قرار دادیم.

با نگاهی به خطبه معروف امام رضا (ع) دربارۀ امامت، در می‎یابیم این خطبه با تعابیر و مفاهیم والای قرآن، پیوندی عمیق دارد و امام (ع) برای بیان ابعاد و زوایای گوناگون امامت، از واژگان، تعابیر و مفاهیم قرآنی به صورت گسترده استفاده یا به عبارتی، اقتباس کردند و این مسئله باعث عمق معانی و تأثیرگذاری مضاعف کلام ایشان شده است.

مهمترین و شاید بیشترین کاربرد این وام‎گیریها در کلام امام رضا (ع)، تطبیق عبارت قرآنی بر مصادیقی جدید و غیر از مصادیق به کار رفته در آیات است، امام (ع) در این اقتباسها بیشتر به آیاتی که به پیامبر اکرم (ص) مربوط می‏‎شود، بهره جسته‎اند. چقد رفتار امام رضا (ع) در قرآن محور بودن و قرآنی رفتار کردن زیباست و چقدر زیباتر است وقتی ما به عنوان محبان و شیعیان آنان در مسیر بهره‌‎مندی از الگویی الهی، رفتاری قرآنی در قبال موضوعات و مسائل مختلف نشان دهیم که نتایج شگرفی را به دنبال خواهد داشت.

ـ این مطالب تلخیصی از مقالۀ «اقتباسها و استنادهای قرآنی امام رضا (ع) در حدیث امامت» نوشتۀ دکتر فتحیه فتاحی‎زاده؛ حسین افسردیر؛ عصمت رحیمی، چاپ شده در مجله پژوهش‎نامه معارف قرآنی، ‌سال6، شماره21،‌ تابستان 1394 است.


انتهای پیام//

           


دیدگاه
لطفا دیدگاه خود را با حروف فارسی بنویسید
"بسیج پرس" مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبین است.
"بسیج پرس" از انتشار دیدگاه هایی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی احترامی به اشخاص قومیت ها عقاید دیگران موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه های دین مبین اسلام باشد معذور است.
دیدگاه ها پس از تائید مدیر بخش مربوطه منتشر می شود.






چند رسانه ای

آخرین اخبار
پربازدیدترین
اخبار رده ها

خبرگزاری سپاه محمد رسول الله (ص) تهران بزرگ - بسیج پرس