پیوندها درباره سایت ارتباط با ما
   
دوشنبه 20 آذر 1396

           
تاریخ : 17/دي/1393 - 14:36 کد خبر : 41744

نگاهی به وضعیت اقتصادی غرب

بسیج پرس - امروزه به روشنی می­توان مشاهده کرد که نظام‌ اقتصادی‌ سرمایه‌داری،‌ نظام‌ اقتصادی‌ حاکم‌ بر جهان‌ می‌باشد. وسعت‌ و فراگیری‌ نظام‌ اقتصادی‌ سرمایه‌داری، هم‌ در بعد حاکمیت‌ اجرایی‌ و عملی‌ است‌ و هم‌ در قالب‌ متون‌ انتشار یافتة‌ علمی‌ و وجود سمینارها و مجامع‌ علمی‌ و تحقیقاتی‌ مطرح‌ است.

علی سیاح/ کارشناس مسائل


نگاهی به وضعیت اقتصادی غرب

به گزارش بسیج پرس؛ امروزه به روشنی می­توان مشاهده کرد که نظام‌ اقتصادی‌ سرمایه‌داری،‌ نظام‌ اقتصادی‌ حاکم‌ بر جهان‌ می‌باشد. وسعت‌ و فراگیری‌ نظام‌ اقتصادی‌ سرمایه‌داری، هم‌ در بعد حاکمیت‌ اجرایی‌ و عملی‌ است‌ و هم‌ در قالب‌ متون‌ انتشار یافتة‌ علمی‌ و وجود سمینارها و مجامع‌ علمی‌ و تحقیقاتی‌ مطرح‌ است. بطور کلی نظام‌های‌ اقتصادی‌ اکثریت‌ کشورهای‌ ثروتمند و نیز بسیاری‌ از کشورهای‌ جهان‌ سوم‌ از الگوی‌ اقتصاد سرمایه‌داری‌ پیروی‌ می‌کند و یا حداقل‌ ابعاد قابل‌ توجهی‌ از اقتصاد خود را بر محور آن‌ استوار ساخته‌اند و لذا برخی‌ از نویسندگان‌ غربی‌ نظام‌ اقتصاد سرمایه‌داری‌ را بلامنازع‌ و پذیرش‌ آنرا اجتناب‌ناپذیر می‌دانند. ‌با این وجود پرداختن به ابعاد، آثار و وضعیت اقتصادی کشورهای غربی می­تواند راهنمای ما در این مقطع حساس تاریخی[1] باشد.

با نگاهی به تاریخ اقتصادی جهان می­توان بیان داشت اتحادیه اروپا و کشور آمریکا سردمداران اقتصاد سرمایه­داری هستند. لذا سعی می­کنیم با نگاهی به وضعیت آمریکا و اتحادیه اروپا به بررسی وضعیت عملکرد نظام سرمایه­داری در این کشورها بپردازیم.

نمایی از اقتصاد آمریکا و اتحادیه اروپا

کشور آمریکا با جمعیتی بیش از 301 میلیون و بیش از 155 میلیون فعال اقتصادی، با تولید ناخالص ملی بیش از 15 هزار میلیارد دلار بزرگترین اقتصاد دنیا را طی چند دهه اخیر در دست دارد. اتحادیه اروپا نیز با مجموع 27 کشور و جمعیتی بالغ بر 503 میلیون نفر و تولید ناخالص بیش از 15821 میلیارد دلار توانسته است جایگاه مهم اقتصاد جهانی را بدست آورد. البته با وجود فاصله زیاد میزان تولید ناخالص داخلی آمریکا و اروپا با سایر کشورها، سهم این کشورها از اقتصاد جهان نسبت به دهه 1970 کاهش قابل توجهی داشته است. به طوریکه سهم اروپا و آمریکا در دهه 1970 بیش از 80 درصد از اقتصاد دنیا بوده که این سهم در سال 2010 به کمتر از 40% رسیده است.[2]

افول تراز مالی و افزایش حجم عظیم و فزاینده بدهی‌ها

تراز حساب جاری، یکی از شاخص‌های فرعی اقتصادی است که با کسر میزان واردات کشور‌ها از میزان صادرات آنها محاسبه می‌شود، براساس این تعریف، تراز حساب‌های جاری شامل تراز صادرات و واردات کالا و خدمات، تراز سرمایه‌گذاری و همچنین پرداخت‌های یک طرفه است که در مدت یک سال بررسی می­شود. طی دهه اخیر شاهد کاهش نسبی صادرات آمریکا و افزایش واردات این کشور هستیم. بطوریکه در سال 2011 کل صادرات آمریکا 1497 میلیارد دلار و مجموع واردات آن بالغ بر 2236 میلارد دلار می­باشد.

از سوی دیگر نسبت بدهی به تولید ناخالص داخلی یکی از شاخصهای سلامت اقتصاد است. نسبت پایین بدهی به GDP نشاندهنده اقتصادی است که تولید کالاها و خدمات بسیاری را در بر دارد و سود حاصله از آن کفاف بازپرداخت بدهی­ها را دارا می­باشد. کسر بودجه دولت آمریکا پدیده جدیدی نیست و ریشه در ساختار و عملکرد نظام سرمایه‌داری دارد. بعبارتی نظام سرمایه­داری با موکول کردن بدهی­های خود به آینده اقدام به رونق بخشیدن اقتصاد در کوتاه­مدت می­کند. حجم کل بدهی‌های عمومی آمریکا در یک سال منتهی به اکتبر 2012 به حدود 16158 میلیارد دلار رسید.

با توجه به اینکه تولید ناخالص داخلی امریکا در همین مدت حدود ۱۵ تریلیون دلار بوده است، لذا نسبت بدهی عمومی امریکا به تولید ناخالص داخلی این کشور به رکورد بی‌سابقه 37/100% رسید. نکته مهم این که نزدیک یک سوم از بدهی­های عمومی آمریکا به سایر کشورها بویژه چین و ژاپن می­باشد. هر چند که بسیاری از متفکران معتقدند که این موضوع بهانه­ای دست سیاستمداران شده است تا دخالت دولت­های غربی را در اقتصادشان از جمله ارائه طرحهای ریاضتی را باز بگذارد. حال آنکه ریشه مسئله در بی­انضباطی و فساد موجود در نظام سرمایه­داری است. طرفداران جنبش 99% بیان می­کنند که اساسأ بدهی­های موجود بر اساس حمایت­های بی دریغ دولت­ها از سرمایه­داران بویژه در اعطای اعتبارهای پولی بدون پشتوانه به آنها طی دهه­ها صورت گرفته است. لذا راه کم نمودن حجم بدهی­ها نباید بر دوش قشر ضعیف جامعه با کم کردن خدمات رفاهی دولت­ها بویژه در حوزه آموزش و بهداشت باشد.

مصرفگرایی شدید

مصرف­گرایی و جامعه­مصرفی در آمریکا از یک مفهوم اقتصادی به پدیده­ای فرهنگی – اقتصادی تبدیل شده است. یکی از مهمترین شاخصه‌های نظام سرمایه‌داری توسعه مصرف­گرائی در جوامع است. نظام سرمایه‌داری که بر بسط سازوکارهای اقتصاد بازار آزاد بنا شده است با بسط بخش مصرف به توسعه چرخه اقتصادی دست یازیده است چرا که توسعه مصرف موجب رونق تولید و گردش فزاینده مالی خواهد شد. آمریکا کشوری است که بر پایه دو اصل کالاهای مصرفی ارزان و فراوان و سوخت نسبتا ارزان استوار است که خود آمریکایی ها به آن رویای آمریکایی می­گویند.

در عین حالی که آمریکایی­ها تنها 5 درصد از کل جمعیت جهان را دارند اما در حال مصرف بیش از30 درصد از منابع جهان و همچنین ایجاد 30 درصد از زباله‌های تولید شده در جهان می­باشند.[3] در حال حاضر زمانی که هر آمریکایی­ برای خرید کردن صرف می‌کند، 3 تا 4 برابر یک اروپایی است.[4] چنانچه قرار باشد هر کسی با سرعت آمریکایی­ها مصرف کند به 3 تا 5 سیاره نیاز خواهیم داشت. در حال حاضر به طور متوسط هر آمریکایی نسبت به 50 سال قبل بیش از  دو برابر مصرف می‌کنند، ولی میزان رضایت­مندی افراد نسبت به قبل کاهش یافته است؛[5] این وضعیت صرفا یک اتفاق نبوده بلکه از قبل طراحی شده است. اندکی پس از جنگ جهانی دوم و در پی رکود اقتصادی سیاستگذاران و اقتصاددانان آمریکایی به دنبال این بودند که چگونه به اقتصاد آمریکا رونق بخشند.

تحلیل­گر معروف آقای ویکتور لُبو به روشنی راه‌حلی را شرح داد که هم اکنون به صورت یک ارزش در تمام سیستم سرمایه­داری آمریکا و کشورهای غربی درآمده است. وی بیان داشت: «اقتصاد با بهره­ وری بالای ما نیاز دارد که مصرف را به عنوان روش زندگی­مان قرار دهیم و خرید و مصرف کالا را به شعایر و مناسک تبدیل کنیم یعنی رضایت‌مندی روحی و نفسانی را در مصرف جستجو کنیم. ما نیاز داریم که اشیاء مصرف شوند، مستهلک شوند، جایگزین شوند و با نرخ فزاینده دور انداخته شوند».[6] همین موضوع در زمان رکود سال 2001 پس از واقعه 11 سپتامبر روی داد به گونه­ای که رئیس­جمهور آمریکا جورج بوش طی سخنرانی از مردم کشورش خواست تا برای خروج از بحران به مصرف کالاهای بیشتری بپردازند.[7] در این راستا اقدام به تدوین راهبردهایی کردند که به اختصار به مهمترین آنها اشاره میکنم:

1-  حفظ قدرت خرید مردم: سیاست­گذاران با افزایش نقدینگی جامعه از روشهای متعددی از جمله کاهش نرخ مالیات، کاهش نرخ بهره و سود وام­های اعطایی و ارائه اعتبارات فزاینده از راه کار‌ت‌های اعتباری و حساب‌های بانکی موجب رونق مصرف در بازار شدند.

2- از مد انداختن برنامه­ریزی شده‌ی کالاها: معنی آن این است که کالاها به گونه‌ای طراحی شوند که با سرعت هر چه بیشتری استفاده شوند تا مصرف­کننده آن را بیرون انداخته و مدل جدیدتری از آن خریداری شود.

3- احساس از مد افتادگی: بسیاری از کالاها سریع خراب نمی‌شوند تا حرکت در مسیر مصرفگرایی حفظ شود، لذا در اینجا احساس از مد افتادگی اهمیت می‌یابد. احساس کهنگی و از مد افتادگی مصرف­کنندگان را متقاعد می‌کند تا کالاهایی که هنوز مفیدند را دور بیندازند. تبلیغات و به طور کلی رسانه نقش بزرگی را در این مسیر بازی می‌کند.

غرب و چالش جمعیتی

جمعیت به عنوان یکی از عوامل مهم و موثر در رشد اقتصادی کشورها به عنوان نیروی محرکه تولید از اهمیت بسزایی برخوردار است. بحران جمعیتی کشورهای غرب و نرخ پایین زاد و ولد زنگ خطر را برای دولتمردان اروپایی و آمریکایی به صدا در آورده است. گرچه سیاست­های تشویق فرزندآوری همیشه در دستور کار بوده است اما همزمان با بروز این مشکل نظام سرمایه­داری راه جایگزینی جمعیت را برگزید. دروازه­ها را بر نیروی کار خارجی گشودند. تا درصد رشد جمعیت را مثبت و تا حدود یک درصد ثابت نگه دارد. با توجه به بحران­های اخیر این راهبرد نیز ناموفق بوده است، چرا که نگاه نیروی کار به اقتصاد غرب همچون سابق مثبت نیست. لیکن با این وجود طی دهه اخیر در آمریکا بحران جمعیتی به چالش بزرگی تبدیل شده است. بطوریکه در سال 2009 رشد جمعیت تنها 0.7% بوده و این میزان از دهه 1930 کمترین نرخ رشد در آمریکا می­باشد. و در اتحادیه اروپا نیز حدود 0.23 می­باشد.

با توجه به روند فعلی رشد جمعیت در اروپا انتظار می­رود سهم سالمندان به عنوان یک نسبت از کل جمعیت در اروپا از حدود 17 درصد در سال 2000 به بیش از 30 درصد در سال 2050 افزایش یابد. بطوریکه در آن زمان بیش از نیمی از جمعیت در اروپا 49 یا بالاتر از آن خواهد بود. تداوم این روند به معنای اختصاص بسیاری از بودجه اتحادیه اروپا به هزینه­های غیرمولد است.

توزیع نابرابر درآمد و فراگیر شدن فقر

از سوی دیگر شاهدیم که شکاف طبقاتی روز بروز عمیقتر می­شود. بطوریکه ضریب جینی که مبیّن شکاف طبقاتی در بین دهک­های مختلف جامعه است طی دهه­های اخیر بزرگ و بزرگتر شده است. ضریب جینی در سال 2000 برابر 0.40 در سال 2007 این رقم به 0.45 و در سال 2009 این رقم به 0.4685 و در سال 2012 به بیش از 0.48رسیده است. این بیانگر شکاف روزافزون سرمایه­داران با طبقه مردم می­باشد.

یافته­ ها نشان می­دهد که درآمد 1% بالای آمریکا طی سالهای 1975 الی 2007 با رشد بیش از 275درصدی از 350 هزار دلار به بیش از 1 میلیون و سیصد هزار دلار رسیده است. حال آنکه درآمد 20% پایین جامعه طی این دوره از 15.500 دلار به کمتر از 17.500 دلار افزایش یافته است. از سویی در سال  2007 ، 1% از ثروتمندترین آمریکائیان صاحب 34.6% از کل ثروت جامعه و 19 % دیگر ثروتمندان صاحب 50.5% از ثروت جامعه آمریکا هستند.

به عبارت دیگر 20% جامعه صاحب بیش از 85%از ثروت جامعه می‌باشند. حال اینکه ادامه رکود در آمریکا توزیع درآمدی را تشدیدتر کرده است به گونه­ای که در سال 2011 سهم 1% بالای از ثروتمندان آمریکا بیش از 42%  از ثروت جامعه و 80 درصد پایین جامعه تنها 7 درصد از ثروت را در دست دارند.[8] البته نکته مهم تحلیل ریشه­های ایجاد این شکاف است. ریشه­ای که به ساختار شکلی‌ و مبانی‌ حقوقی‌ نظام‌ سرمایه‌داری بویژه در حمایت‌ کامل‌ دولتها از مالکیت‌ خصوصی‌ بدون‌ قید و شرط بر ابزار تولید بر می­گردد. بطوریکه علیرغم رشد بالای 275درصدی درآمدی طبقه ثروتمند جامعه مالیاتها تنها 37 % از افزایش درآمد ثروتمندان در راستای توزیع مجدد درآمد کاسته است. 1/15درصد از آمریکایی­ها بین سالهای 2000 تا 2010  زیر خطر فقر بوده­اند. این در شرایطی است که خط فقر در آمریکا، درآمد سالیانه 22314 دلار برای یک خانواده چهار نفره تعریف شده است . هم اکنون بیش از 46 میلیون فقیر در آمریکا هستند.

فقر در میان اقلیت­ها، افراد سالخورده و طبقه کارگر در آمریکا شایع­تر است. در یک دهه گذشته فقر در میان افراد سالخورده بالای شصت و پنج سال در امریکا دو برابر شده به ویژه که هزینه‌های درمانی آنها از نه درصد به پانزده درصد درآمدشان افزایش یافته است. از سوی دیگر تبعض نژادی در توزیع درآمد یکی دیگر از مشکلات اقتصادی غرب است. در آمریکا شاهدیم که به طور متوسط درآمد مردان سفیدپوست 40 هزار دلار و نزدیک به 10 هزار دلار بیشتر از سیاه­پوستان می­باشد.[9] جنبش اعتراضی وال‌استریت بیش از آنکه معطوف صرف به بحران اقتصادی موجود در آمریکا باشد در اصل نمایشی از اعتراض جامعه و مخالفت در برابر بی­عدالتی­های اجتماعی و فساد اقتصادی در نظام سرمایه­داری آمریکا و تسلط ۱ درصد بر ۹۹ در‌صد است.

قدرت های اقتصادی نوظهور

در حال حاضر قدرت­های منطقه­ای (چین در جنوب شرق آسیا، ایران و ترکیه در خاورمیانه، آفریقای جنوبی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، برزیل در جنوب امریکا) برای نفوذ در مناطق نسبت به کشورهای غربی، رقابت موثر و سنگینی دارند. روند پر شتاب رشد­اقتصادی اقتصادهای نوظهور نسبت به سایر اقتصادهای بزرگ جهان موجب افزایش سهم این کشورها در تولید ناخالص جهان و ارتقاء رتبه آنها شده است. رشد اقتصادی کشورهایی همچون چین، برزیل و مالزی سهم بسزایی از اقتصاد جهانی را به خود اختصاص داده­ اند. بطوریکه کشور چین بیش از 500 میلیارد دلار به کشور آمریکا کالا صادر کرده است. ترس است که چین، هند، برزیل و دیگر قدرت­های در­حال­ظهور به طور فزاینده­ای از هنجارها، قواعد و ترتیبات نهادی که پس از سال 1945 توسط آمریکا و اروپا وضع شده، چشم پوشی و به دنبال بازتعریف آنها  به نفع خود باشند. برای مثال تبدیل پروتکل کیوتو به توافق جهانی در مبارزه با تغییرات آب و هوایی، یا باز کردن بیشتر بازارها از طریق تجارت در دور دوحه قدرت آنها را محدود کند. سازمان­های منطقه­ای نیز همانند آسه‌آن(ASEAN)، سازمان همکاری شانگهای، اتحادیه آفریقا(UNASUL)، سازمان اکو نفوذ آمریکا و غرب در سراسر جهان را به چالش کشیده­اند.

جمع بندی و ارائه پیشنهادات

علیرغم اینکه نظام سرمایه­داری نفوذ و گسترش فراوانی طی دهه­ها در میان سیاستمداران و دولتمندان بسیاری از کشورها داشته است ولی با توجه به موقعیت کنونی و وضع پیش آمده بویژه بعد از بحرانهای مالی و اقتصادی سال­های گذشته و همچنین بررسی شاخص­های کلان مرتبط با توسعه، رفاه و عدالت بویژه در افزایش حجم بدهی­های عمومی، توزیع نابرابر درآمدی، مصرفگرایی و کاهش رشد اقتصادی در کشورهای غربی به وضوح مشاهده و نتیجه­گیری می­شود که نظام اقتصادی سرمایه­داری دارای خلأهای جدی در توسعه اقتصادی کشورها است. بطوریکه با ادامه سیاستهای جاری در کشورهای غربی تا چند سال آینده شاهد آن خواهیم بود که مشکلات این کشورها شدت بیشتری پیدا خواهد کرد.

همانطور که رهبر معظم انقلاب فرمودند: "آن کسانى که توصیه می­کردند ما روشهاى نظام سرمایه­دارى را دنبال کنیم، آنها را یاد بگیریم، آنها را عمل کنیم، به این واقعیتها نگاه کنند، ببینند که نظام سرمایه‌دارى چیست؛ بن‌بست کامل. امروز نظام سرمایه‌دارى در یک بن‌بست کامل است. ممکن است نتائج این بن‌بست سالها بعد به نتائج نهائى برسد، اما بحران غرب به طور کامل شروع شده." لذا ضروری است کشورها و نظام­های سیاسی و اجتماعی مختلف، قبل از انتخاب شیوه تحلیل رفتارهای اقتصادی مردم خود و تصمیم­گیری و سیاستگذاری در حوزه اقتصادی جامعه، لازم است علم اقتصاد مورد پذیرش جامعه خود که انطباق لازم با ایدئولوژی، فرهنگ و ساختارهای فکری و عقیدتی مردم آن جامعه را دارد، شناسایی و انتخاب نمایند.

در این راستا با توجه به آفات و چالش­های پیش روی نظام سرمایه­داری می­توان اقدامات لازمی را اتخاذ نمود تا  به وضعیت نظام اقتصاد سرمایه­داری مبتلی نشد. از جمله مهم­ترین اقدامات باید اقدام به تدوین راهبردهای متناسب با سند چشم­انداز بیست­ساله برای رسیدن به قطب اول اقتصادی منطقه داشت. از جمله مهمترین این راهبردها می­توان موارد زیر را نام برد:

1-    ترسیم راهبرد و سیاست کلان جمعیتی مناسب با توجه به افق ترسیم شده در برنامه1404 و ارائه سیاستهای تشویقی و حمایتی از رشد متناسب جمعیتی برای حفظ رشد اقتصادی کشور

2-    اصلاح و تبیین الگوی مصرف در قالب سبک زندگی اسلامی- ایرانی، بویژه تدوین راهبرد نقش رسانه­ها و تبلیغات در جهت­دهی به الگوی مصرف

3-    تدوین راهبردهای همکاری جمهوری اسلامی ایران در سازمانهای اکو  و غیرمتعهدها و تلاش برای ارتقا جایگاه اقتصادی آنها

4-   توجه به برقراری عدالت اجتماعی، توازن و تعادل اقتصادی در مناطق مختلف کشور بخصوص در مناطق توسعه­نیافته از طریق حمایت­های ویژه مالی و ارائه انواع سیاست­های توزیع درآمدی

5-    افزایش صادرات غیرنفتی در راستای کاهش کسری تجاری و کاهش حجم بدهی­های خارجی

منابع:

[1] حضرت آیت الله خامنه ای خاطر نشان کردند:جهان دریک مقطع حساس و تاریخی قرار گرفته است که ملت ایران و همچنین ملتهای مسلمان می توانند نقش آفرینی کنند و نظام اسلامی ایران می تواند الگو بودن خود را اثبات کند.
[2] به نقل از بانک اطلاعات بخش آمار سازمان ملل(UNSD)
[3] . John L Seitz: Global Issues: An Introduction, (2001)
[4] . Gary Cross, Time and Money (1993), p. 192
[5] . story of stuff, Annie Leonardo
[6] . Victor Lebow,"; quoted in Durning, How Much is Enough? ",Journal of Retailing, (1992)
[7] . in Canadian Review of American Studies, 2004, vol. 34; part 1, pages 83-104
[8] . Occupy Wall Street And The Rhetoric of Equality Forbes, November 1, 2011
[9] . US Census Bureau. (2006). Educational attainment and median household income"


انتهای پیام//
کد خبرنگار : 1730

           


دیدگاه
لطفا دیدگاه خود را با حروف فارسی بنویسید
"بسیج پرس" مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبین است.
"بسیج پرس" از انتشار دیدگاه هایی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی احترامی به اشخاص قومیت ها عقاید دیگران موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه های دین مبین اسلام باشد معذور است.
دیدگاه ها پس از تائید مدیر بخش مربوطه منتشر می شود.



اخبار مرتبط



چند رسانه ای

آخرین اخبار
پربازدیدترین
اخبار رده ها

خبرگزاری سپاه محمد رسول الله (ص) تهران بزرگ - بسیج پرس